9 Temmuz 2020

3- Kalıtım – Mendel’in Çalışmaları ve Çaprazlama

Soru: Kahverengi gözlü anne ile babanın mavi gözlü çocukları olabilirken, mavi gözlü bir anne ile babanın kahverengi gözlü çocukları neden olamaz?

Tek Karakter Çaprazlamaları

Karakterlerimizin biri anneden diğeri babadan gelen iki gen tarafından kodlandığını Kalıtım – Temel Kavramlar isimli konumuzda değinmiştik ayrıca bu konuda baskın karakterlerin canlılarda daha fazla göründüğünü ifade etmiştik. Harfler ile gösterdiğimiz bu karakterlerimizin anne ve babadan bizlere nasıl geçtiğini görelim.

Mendel, genetik üzerine çalışmalar yapmış bir bilim insanıdır. Bulunduğu yerde yetişen bezelyeler üzerinde araştırma ve çalışmalar yaparak genetiğin temellerini kurmuştur. Araştırmalarının sonucunda yeni bireyin bireyin genotip olasılığını çaprazlama yöntemi ile hesaplamaya çalışmıştır.

Mendel’in çalışmalarında bezelye bitkisini seçmesinin nedenlerini şu şekilde sıralamak mümkündür;

  • Bezelye, çabuk yetişebilen bir bitkidir. Bu sebeple kısa sürede bir kaç defa ürün almak mümkündür
  • Bezelye bitkisinin sahip olduğu özellikler çok fazladır. 
  • Taç yaprakları büyük olduğu için dış döllenmeye karşı korunaklıdır. 

Bu nedenlerden ötürü Mendel, bezelye bitkisi üzerine çalışmalar yapmış ve elde ettiği sonuçları kitabında yayınlayarak kalıtımın temellerini atmıştır.

Mendel’in Çalışmaları

Mendel’in yaptığı çalışmayı şöyle özetlemek mümkündür.

  1. Önce saf sarı bezelyeleri kendi aralarında tozlaştırır ve tüm bezelyelerin sarı olduğunu görür,
  2. Ardından saf yeşil bezelyeleri kendi aralarında tozlaştırdığında elde ettiği tüm bezelyeler yeşildir.
  3. Saf yeşil bezelyeleri ve saf sarı bezelyeleri kendi aralarında tozlaştırdığında ise elde ettiği tüm bezelyeler sarı renkli olmuştur (Bu durum sarı rengin baskın olduğunu göstermektedir)
  4. Son çalışmasında elde ettiği melez sarı bezelyeleri kendi aralarında tozlaştırdığında ise yeni bireylerin bir kısmının yeşil olduğunu görür.

Mendel, çalışma sonucunda şu sonuçlara ulaştı;

  • Saf karakterlerin çaprazlanması sonucunda meydana gelen tüm karakterler saftır
  • Saf baskın ve saf çekinik karakterlerin çaprazlanması snucunda meydana gelen tüm bireyler melezdir
  • Baskın karakterler özelliklerini her zaman ortaya çıkarır
  • İki melez karakterin çaprazlanması sonucu çekinik özellikler ortaya çıkabilir

Bu sonuçları çaprazlama işlemi ile açıklamaya çalışalım.

Aşağıda saf sarı (SS) ve saf yeşil (ss) iki bezelyenin çaprazlamasını görülmektedir:

Meydana gelen tüm bireyler sarı renkli fakat hepsinde çekinik olarak yeşil renk geni de bulunmaktadır. Şimdi yeni bireylerden iki tanesi arasında çaprazlama yapalım.
Çaprazlama sonucunda bezelyelerden bir tanesi yeşil renkli olmuştur çünkü SS ve Ss sarı renkli bezelye iken ss genotipine sahip bezelye yeşil renklidir.

Giriş kısmında sorduğumuz soruya dönecek olursak melez kahverengi gözlü bir anne ile yine melez kahverengi gözlü bir babanın mavi gözlü çocuklarının olması mümkündür.

Aşağıdaki çaprazlama olayına dikkatlice bakalım.

%25 ihtimal ile çocuklarından biri mavi gözlü olabilir

Fakat mavi gözlü bir anne ile mavi gözlü bir babanın kahverengi gözlü çocukları olamaz çünkü mavi çekinik bir gendir anne ve baba mavi gözlü oldukları için genlerinde yalnızca mavi göz rengine ait gen vardır kahverengi göz rengine ait gen yoktur. Bu nedenle çocukta da kahverengi göz geni olmayacağı için çocuk asla kahverengi gözlü olamaz

Alıştırmalar

Veysel Benek

Yazarımız, Fenbilgisi Öğretmenliğini bitirdikten sonra Kimya alanında Yüksek Lisans eğitimine başladı. Bu eğitimini tamamladıktan sonra aynı bölümde Doktora eğitimine devam etmektedir.

View all posts by Veysel Benek →

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir