22 Eylül 2020

2- Kalıtım – Temel Kavramlar

Hakan, bahçede yürüyüş yaptığı bir sırada burnuna güzel bir koku gelir.
Acıkmanın verdiği dürtü ile kokunun sebebini annesine sorar.
Hakan’ın annesi dört adet kurabiye hazırladığını ve soğumadan yemesini söyler
Teklifi hemen kabul eden Hakan, kurabiyelerin olduğu yere gelince şaşırır çünkü tabakta dört leziz kurabiye yerine sadece üç tane bulunmaktaydı!
Annem dört kurabiye hazırladım demişti burada ise üç tane var! Acaba kurabiyelerimi yiyen birileri mi var?” diye mırıldanır.
Ardından onu bulmak için bir plan yapar
Kurabiyenin olduğu masanın bir kısmını maviye boyar ve beklemeye koyulur
Bir süre sonra kurabiyelerden birinin daha eksik olduğunu ve boyalı alanda da bir ayak izi olduğunu fark eder izlerin yanında iki adet siyah tüy de bulunmaktaydı
Hakan yaramazı bulmuştu sonunda!

Hakan yaramazı tahmin etti. Siz de tahmin edebildiniz mi, tahmininizi neye göre yaptınız?

KALITIM

Karakterlerimiz, yarısı anneden diğer yarısı babadan gelen gen çiftleri tarafından kodlanmaktadır. Allel gen adını verdiğimiz bu gen çiftlerini daha anlaşılır olması amacıyla A, a, C, E, f gibi harflerle belirtiriz. Küçük ve büyük harflerin kullanıldığı bu belirtme tarzında büyük harf baskın geni, küçük harf çekinik geni gösterir.

Baskın genler özelliğini her durumda ortaya çıkarırken, çekinik genler ise sadece baskın gen olmadığı zaman özelliğini ortaya çıkarabilen genlerdir bu nedenle baskın özellikler canlı içinde daha fazla görünürler mesela insanların çoğunluğunun kahverengi gözlü olması kahverengi göz geninin baskın olmasından kaynaklanır.

Parka gitmek isteyen bir çocuğa, babasının hayır dediğini düşünelim. Bu durumda babanın sözü geçerli olur öyle değil mi?
Tıpkı bunun gibi büyük harflerle gösterilen baskın genler her durumda kendi özelliklerini dış görünüşte ortaya çıkarırlar

Karakterleri belirten genlerin çiftler halinde yazıldığına değinmiştik anne ve babadan yavruya aktarılan bu gen çiftlerinin;

  • İkisi baskın olabilir. KK, BB, DD gibi.
  • İkisi çekinik olabilir. aa, bb, kk, dd, ff gibi.
  • Biri baskın diğeri çekinik olabilir. Aa, Bb, Ff, Gg gibi.

Gen çiftlerinden ikisinin baskın veya ikisinin çekinik olduğu durumlara saf döl, birinin baskın diğerinin çekinik olduğu durumlara ise melez döl denir. Saf döllerde fenotipi (dış görünüş) her iki gen belirlerken, melez döllerde bunu baskın gen belirler.

Aşağıdaki örneği inceleyelim (K: kahverengi göz geni, k: mavi göz geni);

GenotipFenotip
KK (Saf döl)Kahverengi gözlü
Kk (Melez döl)Kahverengi gözlü
kk (Saf döl)Mavi gözlü

KK ve Kk genlerine sahip bireyler kahverengi göze sahip olurken kk genine sahip bireyler ise mavi gözlü olmuştur. Çünkü baskın gendir ve her durumda özelliğini fenotipte (dış görünüşte) ortaya çıkarır ama k ise çekinik olduğu için (dikkat edin küçük harf ile gösterilmiş) baskın gen olmadığı zaman özelliğini ortaya çıkarabilir.

Bir soru:

Yeşil göz geni çekinik bir ise,

Bu durumda melez döl genotipe sahip yeşil gözlü bireyler olabilir mi?

Cevabınızı yorum kısmına bırakabilirsiniz.

Özetle

  1. Kalıtsal özelliklerin anne ve babadan yavrulara aktırılmasına kalıtım denir
  2. Her bir karakterimiz iki adet gen tarafından kontrol edilir. Bunlardan biri anneden diğeri babadan yavruya aktarılır
  3. Baskın genler her zaman özelliklerini ortaya çıkarırken, çekinik genler baskın gen olmadığı zaman özelliklerini ortaya çıkarırlar
  4. Baskın genler büyük harflerle, çekinik genler küçük harflerle gösterilir
  5. Genlerin ikisi baskın yada ikisi çekinik olduğunda saf döl; biri baskın diğeri çekinik ise melez döl adını alır
  6. Genotipin dışa yansımasına Fenotip denir

Alıştırmalar

Kalıtım 1 - Temel Kavramlar

Kalıtım 1 - Temel Kavramlar

Boşluk doldurma soruları
588 6
Kalıtım 1 - Temel Kavramlar

Kalıtım 1 - Temel Kavramlar

Çoktan seçmeli sınav
956 5
Kalıtım 1 - Temel Kavramlar

Kalıtım 1 - Temel Kavramlar

Doğru - Yanlış soruları
188 7

Veysel Benek

Yazarımız, Fenbilgisi Öğretmenliğini bitirdikten sonra Kimya alanında Yüksek Lisans eğitimine başladı. Bu eğitimini tamamladıktan sonra aynı bölümde Doktora eğitimine devam etmektedir.

View all posts by Veysel Benek →

One thought on “2- Kalıtım – Temel Kavramlar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir